Diroka kurd

 

Di dîroka kurdan de Şerefname û giringiya wê    Xelîl DOST

Dîrok Nivîsîn û Dîroknas Kî ye?     FERÎD ÎZOL

Ji bo dîrok dîsa dubare nebe     M. RAUF ÇÎÇEK

Têkoşîna Başûr     MEMÊ ALAN

Di Dîroka Kurdan de Bajarê Bedlîsê    ŞAKIR EPÖZDEMİR

Nêrînek li ser kurdî: Doh û îroya wî   Prof. Dr. EMÎN ALÎ SAÎD

Di dîroka kurdan de Şerefname û giringiya wê

Xelîl DOST

Şerefname çarsed sal beriya îro hatiye nivisandin û di qada xwe de pirtûkeka yekem e. Meriv di şerefnamê de dîroka kurdan ya gelemperî nebîne jî, ev ne ji kêmasiya şerefnamê ye. Ev kêmasî, şerefnamê ji muqayesekirina me ya bi roja îro ve derdikeve. 
Tesîra zeman û şertû şirûtan li ser mirovan gelek heye. Ji ber vê, ew kêmasiyên ku em tê de dibînin dibe ku ji ber vê tesîra zeman û şert û şertan û muqayesa me ya bi roja îro bin.
Hetanî îro, gelek pirtûkên dîrokî ku li ser kurdan hatine nivîsandin hene. Hinekên wan dused û hinek jî sêsed sal li dûv şerefnamê hatine nivîsandin. Herçiqas di nav van dîrokên ku hatine nivîsandin de cudatiya zeman hebe jî, di noqdeyekê de yekîtî di nav wan de heye. Ji Mînoroskî bigrin heta Nîkîtîn, ji M. Emîn Zekî bigrin heta Kemal Burkay di pirtûkên xwe yên li ser dîroka kurdan nivîsandine de hemûyan ji kaniya şerefnamê av wexwarine. Tevan ji şerefnamê îstîfada kirine û wê referans nîşan didin. Sedema vêya jî, weka ku me li jor jî got, ji ber ku şerefname di dîroka kurdan de pirtûka yekem car hatiye nivîsandin e.
Lazim e, meriv li tiştan li gor şertên wê demê mêze bike. Di nav rûpelên şerefnamê de dibe ku tiştên ku li xweşa me neçin, yan li gor şert û şertên zemanê me nerast hebin. Lê ev tişt, qîmeta şerefnamê kêm nakin. Divê dîsa em li şerefnamê xwedî derkevin û wê biparêzin. Pisporên ku dikarin bila lêkolînan li ser şerefnamê bikin û hinek dîtinên nuh derxînin holê û em jî jê îstîfade bikin. 
Di vê nivîsa xwe de min bi kurtî mijarên umûmî ku di derheqê kurdan de ne ji rûpelên Şerefnamê yên pêşî derxist û vergerand kurdî. Ez hêvîdar im ku wê faydê bide xwendevanan. 
 
DÎROKA ŞEREFNAMÊ(*) 
Şerefname, ji aliyê hukumdarê Bedlîsê Mîr Şeref Xan Beg ve, di sala 1597an de di dewra padîşahê Osmanî Mehemedê III. de hatiye nivîsandin. şerefname herçiqas di derheqê kurdan de be û ji aliyê kurdekî ve hatibe nivisandin jî, ne bi zimanê kurdî ye. Bi zimanê farisî hatiye nivîsandin. Di sala 1860î de bi rûsî, di sala 1868an de bi fransizî, di sala 1948an de jî bi zimanê erebî çap bûye. 
Di sala 1971an de nivîskarê kurd Mehmed Emîn Bozarslan Şerefname ji zimanê erebî wergerande zimanê tirkî û çap kir. Ev tişt di wan şertan de xebateke hêja bû. Nivîskarê hêja kurdê Îanê Hejar jî Şerefname wergerande zimanê kurdî, şîweya soranî. Ev xebata wî di sala 1973an de li Necefê, di sala 1981î de jî li Tehranê çap bû. 

Di çarsedsaliya nivîsandina şerefnamê de, yanê di sala 1997an de li Swêdê bi zimanê kurdî zaravê kurmancî jî Şerefname hate weşandin. Di eynî salê de li Stenbolê weşanxana Dengê bi zimanê tirkî Şerefname ya ku M. Emîn Bozarslan amade kiribû çap kir.

 

ARMANCA NIVÎSANDINA şEREFNAMÊ Û BÊJEYA KURD

Mîr şeref Xan armanca nivîsandina şerefnamê wiha îfade dike:
“Armanca min, ez dixwazim xeşxatiratên xanedanê  kurdan yên ku di jiyana gelemperî ya Kurdistanê de bi rolek çalak cih digrin, di bin perdê de girtî û veşartî nemînin.” 
Li gor Mîr şeref Xan di derheqê peyva kurd de jî wiha dibêje: “Li gor ku tê famkirin navê “kurd” wesf û leqabek e. Ji ber cesareta kurdan, li wan hatiye danîn.” 
Di şerefnamê de di derheqê bingeh û koka kurdan de jî, Mîr şeref Xan xusûsen behsa van teoriyan dike:
a- Li gor rîwayetekê, ev nava li kesên ku ji zilma Dehhaq reviyane û bi hev re zewicîne û li duv vê zewacê nesla ku ji wan zêde bûye navê “kurd” li wan hatiye danîn.
b- Li gor rîwayetek din, sebeba bi navkirina kurdan bi vî navî, ji ber pircesaretbûn û şervaniya wan e. Mîr şeref Xan jî vê dîtinê dipejirîne. XUSUSIYETÊN KURDAN
Civata kurdan bi cesaret, û bi merdî û comerdiya xwe tê naskirin. Wekî din, di afirandina xwe de xwedîşeref in. Di van xususîyetên xwe de ewqas zêde diçin ku, rêbirî û xesbkirinê tercîhê dizî û îxanetê dikin. 
Ewana adeta ji bo ku li gor gotina; “kesê ku encamê bifikire nabe xwediyê cesaretê” hereket dikin, bi dil û can xeyretê dikin; hetta carina encama karan bi piranî nafikirin. Ji bo vêya ji karê dunyayê yên umumî, û ji meselên muhîm dur dimînin. Hetta pir caran tu ehemiyetê nadin van îşanan. 
Mîr şeref Xan di duv van gotinan de vê jî dibêje:
“Kurd guh nadin hev; di navbera wan de yekîtî û hevkarî tuneye” Xoce Sadeddîn di dîroka xwe ya tirkî de îşaretê vê rewşa kurdan dike û di derheqê wesf û fitrata kurdan de wiha dibêje: “Kurd her yek, li şaxê çiyan û li kurahiya nav deştan jiyanek azade tercîh dikin. Bê kelîma şehadetê ku baweriya Xwedê îfade dike, tu kabikek tuneye ku wan bi hev ve girê bide.” 
Ji ber ku niha di nav kurdan de serok û rêberekî xwedî tesîr tuneye, piraniya wan xwînê dirjînin û ji rê derdikevin. Gelê kurd bi sebeba tiştekî piçûk jî serî hil didin, ji ber xetayên piçûk xetayên gelek mezin dikin. Ji ber qetlê diyetan ji hev dixwazin. Ev diyet yan keçik e, yan hesp e, yan jî çend kar in. Diyetê ji bo tiştên piçûk wek dest, ling, diran nagirin. Li gor suneta Hz. Muhemmed bi çar jinên azad re zewicandinê mubah dibînin. Qeweta wan qîm bike bi çar cariyen re dizewicin. Ji bo vêya bi îzna Xwedê di zemanekî kurt de nesla wan pir zêde dibe. Heger di nav xwe de ji xwe re kuştin nekirana adet, wê nesla wan zêdetir bibana. 
Piraniya kurdan, kesên basît bin jî li hember dê û bavê xwe gelekî bi hurmet û hurmetkar in û li gor şert û emrên îslamê hereket dikin. Di vê behsê de xwedî baweriyek tam in. Ji bo hurmet û îteata welînîmetê, xwe, canê xwe û hebunên xwe yên biqîmet jî feda dikin. 
DI NAV KURDAN DE BÎR Û BAWERΠ
Piraniya gelê kurdan bi dînê îslamê ve girêdayiye, sûnnî û mensûbê mezheba ‹mam-› şafiî (x.j.r- Xweda jê razî be) ne. Li gor şerîeta îslamê hereket dikin. Ezm û xeyretek wan ya bi zexm di peyçûna eşrefê mexluqan Hz. Muhemmed (s.x. l- Silava Xweda li ser be) û xelîfeyên wî yên mezin de heye. Ji bo vê hûn mêze dikin ew guh didin peyvên alimên îslamê yên ku nimêjê, hecê, zikatê û rojiyê rayê wan didin. Lewra di kirina van şertan de girêdayiyek wan î zexm heye. Tenê hinek eşîrên kurdan wek Tasnî, Xaldî, Besyanî, Boht, qismek Mahmûdî, Dinbilî yên ku ji derdora Misûl û şamê digerin ne wiha nin. Lewra evana mensûbên dînê Yezîdîtiyê ne û îdîa dikin ku ew mirîdê şêx Adiy bîn Musafir ku girêdayiyê xelîfên Mervaniya (Emevî) ne. Bi kurtî li gor bîr û baweriya wan ya lihevanîne, şêx Adiy bîn Musafir yê ku li aliyê Misûlê li ser çiyayê Laleş definkiriye, nimêjkirin û rojîgirtina wan girtiye stûyê xwe û ewan ji webalek mezin xelas kiriye. Ji bo terkkirina nimêj û rojiyê ewê tu hesab û gunehên wan nebin û biçin cinnetê. Bi aşîkarî li hember alimên zahirî û alimên îslamê dijminehiya wan heye. 
DI NAV KURDAN DE ÎLIM
Li Kurdistanê, xusûsen li Îmadiyê ku merkeza ilmên eqlî û zanistî ye û cihê destpêka îlmên edebî û şer‘î ye, gelek alim, zanayên mezin û şexsiyetên xwedî fezl hene. şewqeke mezin ya kurdan ji bo hînbûna îlmên eqlî, zêdekirina îlmên neqlî, û xususen li ser hedîs, fiqih, sarf, nahîw, kelam, mentiq û edebiyatê heye. Di nav xwe de bi şewk û îştiyaq lêkolînan li ser kitêbên ku di îlmên îslamî de bi kar tên dikin û bêdawî xwe dispêrin van kitêban. Di vê rêyê de li ser qismek ji van îlman berhemên wanên pi bi qîmet û rûmet hene; lêbelê ev berhemên wan negihîştine şoretek mezin.
TASNÎFA EşÎR Û CIVATAN
Civat û eşîrên kurdan ji aliyê  ziman, edet û waziyeta komelayetî ve ji hev bi çar beşên mezin vediqete
Beja yekem:  Kurmanc   
Beja duyem:  Lor
Beja sêyem:  Kelhor
Beja Çarem:  Goran 
ÎKLÎM Û SÎNORÊ WELATÊ KURDAN
Welatê kurdan bi piranî dikeve nav avûhewa sêyem û çarem; lakîn bajarên ku li serê welat dikevin ji avûhêwa pêncem tên hesibandin. 
Sînorê memleketê kurdan, ji behra qeraxê Hurmuz dest pê dike, li ser xetek rast heta Meletî û ji wê şûnve heta dawiya bajarê Meraşê dirêj dibe. Bi vî awayî bakurê vê xetê Fars, Iraqa ecem, Azerbeycan, Ermenîstana piçûk û Ermenîstana mezin teşkîl dike. Iraqa ereb, Misûl, û Diyarbekir jî li başûrê vê xetê dikeve. Lêbelê, ji nesla van însanana gelek xelk û qebîle ji rojhilat heta rojava li pir dewletan belav bûne. 
DI şEREFNAMÊ DE EFSANA KAWA Û DEHHAQ
Yê kû rîwayet dikin dibêjin: Di derheqê bingeh û eslê kurdan de gotinên û cûr be cûr û rîwayet hene. Ji van rîwayetan yek ev e ku hinek kes vê rîwayetê pêşber dikin:
Dehhaq hukumdarekî zalim û hov e. Rojekê Xwedê nexweşiyekê didiyê û Dehhaq bi vê nexweşiyê gelek elemdar dibe.
Xwedê nexweşiyek wek serê du ejderhan û maran musalatê wî kiribû ku evana ji kulên nexweşiya wî derdikeve. Dehhaq jî ji vêya gelekî dêşiya û ezab dikşand. Tabîbên derdora wî teşhîsa nexweşiya wî bi qanserê nav kiribûn. Tebîbên pispor jî çi kirin derman ji derdê Dehhaq re nedîtin û hemû xeyreta wan ya di vê rê de tu feyde neda. Nîhayet rojekê şeytanê mel‘ûn ji bo muayenê di şiklê tebîbekî de ji bo çareserkirina nexweşiya wî derket pêşya Dehhaq. Ev tabîb, yanê şeytan çawa Dehhaq dibîne dibêje, “çara derdê te lazim e tu mêjiyê însanên piçûk bigrî û deynî ser kulên xwe.” Çi mixabin karbidetên Dehhaq jî li gor vê rêya, ku şeytan da ber wan hereket kirin. Lêbelê tawsiya tabîb di cih de bû û êşa kulên Dehhaq sekinî. Herçiqas mêjuyê însana didanîn ser kula Dehhaq xwe rehet hîs dikir.
Li ser vêya karbidestên ku bi vî karî re meşxul in qerar dan ku wê herroj mêjiyê du însanan bikujin û mêjiyên wan bînin bidin ser kulên Dehhaq. Ji wê şûnve her roj du heb însan ji bo rehetbuyina Dehhaq tên kuştin. Rojek tê mirovê ku van însanên bê guneh her roj dikuje tehamul nake, merhamet lê radibe her roj yekî dikuje yê din serbest berdide. Ji dêlva yê serbest berdide hişê berxekî û yê tê kuştinê tevlihev dike, dibe dide ser kulên Dehhaq. Ev însanê ji kuştinê difilite, direve diçe dervî bajêr ji xwe re dijî û ev hedîsa her roj dewam dike. Çiqas diçe kesên ji kuştinê difilitin zêde dibin. Rojek tê ev kes bi hev re dizewicin zaru zêçên wan zêde dibin, di nav xwe de yekîtiyekê çêdikin.
Di şerefnamê de ev destana bi vî şeklî diqede. 
Lêbelê di hinek rîwayetan de ev destan dewama wê jî heye.  
Di wan rîwayetan de dewama vê destanê wiha ye:
Ev kesên li ser çiya di nav xwe de yekîtiyekê çêdikin di bin serokatiya Kawayê hesinker de êrîşê ser Qesra Dehhaq dikin û Dehhaq dikujin. Ji wê rojê şûnve hem zilma Dehhaq diqede. Her roj ji bo Dehhaq kuştina mirovan jî namîne û dibe roja şahiyê. Ev wext destpêka cejna Newrozê ye jî.
 
*Di amadekirina vî beşê vê nivîsê de, ji 14an heta 24an rûpelên şerefnamê hatiye istifadekirin. Ev şerefname M. E. Bozarslan amade kiriye, Deng Yay›nlar› jî di Sibat 1998an de çap kiriye. 
 

Dîrok Nivîsîn û Dîroknas Kî ye?

FERÎD ÎZOL

 

Pîvanên mirovahiyê her ku diçe, bi şaşiyan, bi çewtiyan ve dimeşe û tengasiyên cûrbecûr ve tê dagirtin û tijekirinê.

Kêmasiyên dîrokê jî ew e ku, dîrok ji aliyên kesên ku mercên

mirovahiyê û zanyariyê nade ber çavên xwe, li gorî hinek

dewletan yan jî li gorî berjewendiyên kesayetiya xwe wê dîrokê dinivîse... Mixabin îro cîhan ku bi gelek pirsgirêkan, di hemû waran de, dijî mirovahiyê ev rewşa tê bikaranîn. Pirr tiştên ku îro ji aliyê dewletan ve tên veşartên di demek nêzîka gelên cîhanê de bi awayekî zahf baş tê dîtin. Belê, dawiya tiştên veşartî jî, ewê rojekê derkevin meydanê. Çavdêriyê mirovahiyê di warên dîrokê de jî gellekî pêş de çûye.

Di rûpelên dîrokê de pir caran hinek kesan mirov dinase

û huqas pesn, bi fortan ve pêşkêşî mirovan dikin. Lêbelê, mirov dema çavdêriyek bi însaf û ahlaq diponije û dinirxîne, bi rastî ew kirinên ne baş derdikevin holê.

Di dîroka gelan de zahf tiştên çê û xirab hene. Pêwîst e ku dîroknas bêhêl be. Eger ewê dîroknasiya ji bo berjewendiyên xwe, an jî ji bo berjewendiyên dewletan bikin, wê demê wateya dîroknasiyê namîne. Mirovên dîroknas pêwîst e ku wateya dîrokê bizanin. Divê dîroknas ji bo dîrokeke zanyarî bixebite, mercên dîrokê rind û baş binirxîne û divê dîrok bi rastî bête nivîsandinê.

Dema mirov li berjewendiyên kesan û berjewendiyên dewletan dinêre, mixabin ev rewşa gelekî ji rastiyên dîrokê

dûr ketiye. Çima dîroknas û çima dîrok nivîsînş Bi gelemperî bi xêra dîrokê em jiyana gelan, jiyana dewletan, li ser jiyan derbasbûyî tiştên giring û mijaran hîn dibin. Di jiyana gelan de ciyê dîrokê zahf giring e. Mirovên zanyar mercên rastî didin ber çavên xwe û ji rastiyê tu caran dûr nakevin û bi pîvanên ahlaqî dixebitin. Mirovê dîroknas ji rastiyê dûr bikeve û hinek kirinên nebaş bide ber çavên xwe û bi vî awayî dîrokê binivîsîne û pêşkêşî mirovan bike, ev çiqas dîrok e û dîroknasî ye. Mirovê zanyar pêwîst e van mercana binirxîne. Heta ku dîrok bi awayekî zanyarî li ser neyê xebitandin, bi rastî divê li ser wateya dîrokê û dîroknivîsînê jî bi awayekî zanyarî bête rawestandin.

Mirov ji dîrok nivîsîna ku paş deriyan de hatiye nivîsandinê gelek caran xemgîn dibe. Bi awayekî fermî li vî welatî dîrok tête nivîsîn.

Rewşa dîroka me ya tarî hîna jî balkêş û giring e. Bêguman her tiştê ku îro ji dîrokê re bûye mal û ew dîroka ku bê nivîsîn gelek caran jî zanyarên alîkar jî hene.

Di çarçiva teng de mirov nikare biponije. Dema mirov dixwaze li ser dîroka gelan hinek kirinên qilêrî û gemarî derxîne holê, ji bo rabûna van kirinên qilêr û gemarî giringbûna dîrokê derdikeve holê. Ji ber ku pir caran dîrok bi çewtiyan hatiye dagirtinê.

Ji vê nirxandinê jî wek tê zanîn, pêwîst e dîroknas mirovekî bêhêl be. Divê mercên zanyariyê û yê mirovahiyê bîne ber çavên xwe û rasterast biponije. Pêwîst e di hemû hêlan de di bin bandûra kesan de nemîne. Dîroknas ew e ku, dîrokê bibîne, dewletan kesan ji bo dîroknas ne giring e.

Bi rastî ew kesê ku dîrok nivîsîye pir giring e. Dîroknas di her hêlê de ji mercên ku dane ber cavên xwe divê tawîz nede. Di warê zanyariyê de mirovên zanyar di dîtin û ramanên xwe de pêwîst nîn e ku tawîzkar be. Wexta ku tawîz bide, bêguman mercên dîroknasiyê dane bin lingên xwe, ji dîrok nivîsînê re îxanetê dike, şaşiyên dîrokê dike. Mirovên zanyar xwefiroş nîn e. Ew mirovên ku ji zanyariyê re xizmet dikin bêguman di her warî de, ji bo gelan, ji bo mirovahiyê dixebitin. Rêya dîroknivîsînê jî pêwîst e ku wisa be. Îro bi gelemperî hinek dîroknasên ku dîrokê dinivîsînin, pir caran ji rastiyê dûr ketine. Dema ji rastiyê bê dûr ketin bêguman wateya dîroknivîsînê jî tuneye. Eger bi navê dîrokê hinek çewtî bêne kirin, ev sûcê dîrokê nîn e. Ew sûcdar dîroknas bi xwe ye. Heta ku em ji mercên mirovahiyê re amade nebin, ji vî karî re kiyê amade beş

Bi teybetî di warê dîroka zanyarî de, mirov dikare gelek pîvanan bîne ber çavên xwe. Dîroknas pêwîst e li ser bûyerên têne kirinê  lêkolînan bike. Kîjan bûyera rast e, kîjan çewt e. Mixabin rewşa gelê me û dîroka gelê me bi awayekî digel hev hatiye veşartin. Îro di warê dîroka gelê me de, tu nivîsk di destê me de tunene. Hemû nivîskên me îro di arşîvê xelkê de ne. Ev arşîvana ji me re qedexe ne. Ji ber vê dîroknivîsîn zor û zahmet e. Di rewşa gelan de giringbûna dîrokê derdikeve meydanê.

Çavkaniyên dîroknasiyê gelek dewlemend in. Ji bo mirovahiyê bikaranîna van çavkaniyana û sedemên çewt ji holê rakirin armancên zanyariyê ne. Divê armancên zanyarî jî rind bêne zanîn. Eger li cîhanê zanyarî di hemû hêlan de, bêhêl be, bi gelemperî tu gel bindest û xulam nabin. Hîna giringbûna dîrokê li holê ye. Tu caran ne hewce ye ku mirovê zanyar li gorî berjewendiyên kesan, dewletan biponije û ji rastiyê dûr keve. Mirovê zanyar, dîroknas divê li bûyerên ku li cîhanê dibin bi awayekî zanyarî û dîroknasî, bi çavekî bêhêl lê binêre van bûyerana ji dîrokê re bike mal. Gelek bûyerên ku li cîhanê têne veşartin, li gorî kirinên zaliman veşartî dimînin. Li ser gelên bindest zilm û zor tête kirin û bi awayekî bêînsafî ev bûyerana têne veşartin. Pêwîst e ku dîroknas van rûreşî û kirinên nebaş hîna baştir û xweştir bizane û li ser lêkolînan bikin.

Wexta hinek rêbazên dîroknivîsîn û dîroknasiyê mirov

dide pêş xwe, bi rastî mercên zahmetiyê têne pêş mirov û wek tê zanîn ku pir tiştên fermî ji rastiyê dûr in. Di çarçîveke

bi însaf de, dema mirovê dîroknas diponije, dixwaze li ser rastiyê raweste, bi armancên dîroknasiyê berpirsyariya xwe bi cih bîne, di her warî de bi awayekî zanyarî erkên xwe yê dîroknasiyê bi wateya dîrokê bide zanîn. Pir caran kesên ku dîrokê dinivîsînin, li gorî mercên fermî jê çi daxwaz dibe wêya dinivîsînin. Belê, dîrok li gorî mercên fermî nayê nivîsîn. Ji bo vê yekê dîroknas berpirsyar e.

Divê em dîrokê baş bizanin. Eger di vî warî de em zana bin, têgeyên dîrokê bi awayekî baş şîrove bikin, emê balê bikşînin ser zanyariyê. Belê, kîjan zanyarî li pêş me ye. Hemû bûyerên ku ji dîrokê re bûne mal, giringbûna bûyeran û di hemû mercan de diroknasiyê divê mirov bigre ber çavan. Lê, dîroknasên fermî pir caran bûyerên rast vedişêrin û ji çewtiyên dîrokê re bingehan ava dikin.

Pir gelên cîhanê bi dîroka xwe fexir dikin. Lewra, ev gelana xwedî dewlet in. Mixabin gelên bêdewlet jî di bindestiyê de, di bin zilm û zorê de jiyana xwe didomînin. Dîroknas pêwîst e ku berpirsyariya xwe bîne cih û di bin vî barê giran de wezîfedariya xwe ya dîrokî û zanyarî bi awayekî vekirî û eşkere ji dîrokê re bike mal. Pîvanên dîrokê ew e ku hîmên xwe ji rastiyê bigre. Belê, dîroknas pêwîst e ku ji mirovahiyê re xizmet bike.

Eger dîroknas ji mercên mirovahiyê re xizmet neke û wê demê ew kesê ku dîrokê dinivîse berpirsiyariya xwe ya

zanyarî nayine cih. Wek tê zanîn, meydana dîrokê gelekî fereh e. Di her warî de li hember vê ferehbûna dîrokê, bi asteng û keleman ev meydana qedexe jî kirine. Heta dawiyê li hember qedexekirinê jî berxwedan pêwîst e.

 

Ji bo dîrok dîsa dubare nebe

M. RAUF ÇÎÇEK

 

Gotinên pêşiyan de heye (ku di encama ceribandinan de hatine gotin): “Dîrok ji dubarebûnê pêk tê.” “Borî neynika paşerojê ye.”

Li ser van gotinên pêşiyan, nêrînên Bedîuzzeman Seîdê Kurdî ku nêzîkî sed sal berê di Munazarata[1][1] xwe de aniye ziman û rewşa îro didim ber çav tu cudatiyek nabînim.

Her çiqas gotinên Bedîuzzeman ên sedsal berê bin jî, ji ber derd û êş û kul yek in mirov dibêje qey gotinên îro ne.

Ji Bedîuzzeman dipirsin:

“Ên ramanan tevlîhev dikin, azadiyê û meşrûtiyetê[2][2] pesend (teqdîr) nakin kî neş”

Bersiv: “Saziyek di bin serokatiya nezanî axa, rik efendî, xerez beg, tolhildan paşa, peyrewî hezret û geveze û musyo de ku ji însanan pêk tê û çavkaniya dilşadiya me meşrûtiyetê diêşîne.”

“Ji mirovan yên endamên wê ne kesên ku; dîrhemek berjewendiya xwe fîdayê hezaran berjewendiyên gel nakin, hem jî berjewendiyên xwe di xesara gel de dibînin, hem jî wateyên bêpîvandin û bêhelsengandin didin, hem jî hê meyla tolhildan û xereza xwa şexsî ya xwe fîda nakin, radibin bi quretî doza giyanfîdakirina gel dikin, hem jî... û hem jî...”

Belê van gotinên me li jor rêz kirin, ne gotinên van rojan in. Gotinên sedsalî ne. Mixabin ji ber derd yek derd e, êş yek êş e, kul yek kul e, hêvî yek hêvî ye, ew gotin hê jî di rojevê de ne.

Kesên ku naxwazin kurd jî wek mirovan bijîn, ew jî wek gelên din xwedî maf û dad bin, ew jî bi zimanê xwe bixwînin, binivîsin û pê amojkariyê bikin, bi nasnama xwe werin naskirin, hê jî di nav me de hene.

Çima naxwazinş

Lewra nezan in, cahil in.

Lewra bi xereza nava xwe nikarin.

Lewra berjewendiyên wan wê kêm bibin. Gel hişyar bibe wê bibe pardarê wan.

Lewra ew tenê zanin rêvebiriyê!

Lewra asoyên ramanên wan kurt in, teng in. Ew di şexsên xwe de difikirin hê nebûne netewe.

Lewra bêxîret in, pozê wan naşewite. Ji bo menfeet û rehetiya wan xera nebe, kumê rezîltiyê kişandine serê xwe.

Lewra wê meqam û rutbên wan ji hêla desthilatdaran were girtin.

Lewra bihayê azadî û mirovatiyê ne erzan e.

Dîrok şahid e ku tim neheqî û heqî di ber hev de bûne. Evîn û dijminetî, başî û nebaşî, mezlûm û zalim hwd. jî tim di ber hev de bûne. Lê ên wek Bekoyê Awan tim li hêla neheqî, zilm û nebaşiyê cih girtine. Her çiqas tu car bi ser neketibin jî.

Ên li hêla neheqiyê cih girtine, herdem bi nefret, bi lanet hatine bîranîn. Hem li vê dunyê rezîl bûne û hem jî li wê dunyê agirê dojehê li hêviya wan e.

Mixabin mirov hê jî ji wan dîmenê dîrokê ders nagirin û di xeletiyên xwe de israr dikin û dimeşin.

Di jiyana netewan de û di jiyana mirovan de hinek firsend hene carekê dikevin destên mirov û hinek jî hene dubare dibin. Mirov û netewe bi wan fersenda tên azmûnkirin (îmtîhan)

Kes û neteweyên wan firsendan baş bi kar anîbe bi ser ketiye.

Em di vê çarçovê de li dîroka kurdan binêrin, emê gelek dersan jê fêr bibin. Bûyerên borî wê pêşiya me rohnî bikin. Lewra me di serî de jî gotibû; “Borî neynika paşerojê ye.”

Ji ber ku em dîrokê û bi taybetî dîroka xwe nizanin, an jî li ser nafikirin, an jê ders nagirin, bûyerên ku sed sal, heftê sal, sîh sal berê li me dubare dibin, em tim bi bin dikevin.

Neslên borî ji ber wan fersendên ku ketine destên wan baş bi kar neanîne, di îmtîhana xwe de winda kirine û bi ser neketine. Ên ku hişyar û hayda bûne jî, ji ber ku hindik bûne, tenê bi şerefa xwe derbasî dîrokê bûne. Vê tenê, wan xelas kiriye lê gel dîsa xelas nebûye.

Îro jî nifşa îroyên (hemdem) di azmûnek de derbas dibin. Ev îmtîhan her roj, her saet ji me bersivek dixwaze.

Dîsa du enî, du rê û du encam hene: Eniya heq û neheqiyê, eniya piştgiriya mezlûm û zaliman, eniya başî û nebaşiyê, eniya aşitî û şer, û serkeftin an binketinê.

Ev azmûn ne saetek ne rojek ne jî salek e. Dawî û encama vê pêvajoyê, wê piştgiriyên herdu aliyan karibin eşkere bikin.

Dibe em negihîjin dawiya vê pêvajoyê. Lê misoger ewê nifşên me yên nû, wê bibînin. Em jî li wê dunyayê li gor livandinên xwe bi cih bibin.

Hezaran aferîn ji wî kesî re ku nesla nû jê xweş biaxife û di dunya din de cihê wî bihişta rengîn be.

Têkoşîna Başûr

MEMÊ ALAN

 

Di sala 1930an de dugela Iraqê û Brîtanyayê di nav xwe de peymanekê saz dikin û li hev tên. Digel vê peymanê, Iraq ji bin bandûr û dagirkeriya Brîtanyayê rizgar dibe û dighêje  serxwebûna xwe. Di vê hengama lihevhatinê de, qorek  kedkar û welatparêzên kurd, li bajarê Silêmaniyê dest bi serhildanê dikin. fiêx Mehmûd jî, ji Îranê tê û ji vê serhildanê re serokatiyê dike. fiêx, herçiqas li dijberê dagirkeriya Brîtanyayê û hevkarên wê dîrokek qehremanî û gernasiyê dinivîsîne jî, lê mixabin ev serhildan têk diçe. Li pey vê têkçûnê, fiêx Ehmed şopa fiêx Mehmûd dimeşîne; îcar ew dest bi têkoşînê dike. Bi qasê sê salan di bin serokatiya wî de li hember dagirkeriya Brîtanyayê şer tê domandin. Di hundirê vî şerê sê salîn de birayê fiêx Ehmed, Mele Mustefa Berzanî digihe û dipije. Rojbiroj di nêv tevgerên çekdarî û çalakiyan de tîj dibe. Lêbelê, tevgera fiêx Ehmed jî bi ser nakeve, ew jî têk diçe. Malbata fiêx, ji neçariyê koçber dibe. Bi qasî deh salan di koçberiyê de dimînin. Lê di vê pêvajoyê de Mele Mustefa ji koçberiyê vediqete û dizivire herêma Berzanê. Dîsa, digel şervanên xwe, dest bi şer û serhildanê dike. Dagirkerên Brîtanî û artêşa Iraq, bi ser Mele Mistefa de êrîşên gelek dijwar pêk tînin. Mele Mistefa û sê hezar çekdarên xwe digel pazdeh hezar layendarên xwe derbasê nav sînorên Îranê dibin. Wê demê li Kurdistana Îranê Komara Mehabadê tê damezrandin. Mela di Komarê de peywir û berpirsiyariya serokgiştî ya leşkerî (General) hildigre. Lê mixabin, ev Komar jî temenkurt dibe; ango ji hêla dugela Îranê ve digel arîkariya Rûs tête hilweşandin. Ser vê bûyerê re, Mela Mistefa diçe Yekîtiya Komara Sovyetî ya Sosyalîst. Ango, xwe dispêre dijminê kurdan û li wir bi qasî 12 salan penaber dimîne.

1958an de li Iraqê desthilatiya Faysal -ku xulamê Îngîlîz bû- hildiweşe. fiûna wî Ebdulkerîm Qasim têt ser desthilatiya Iraqê. Ebdulkerîm diyar dike ku, ji kurdan re êdî otonomî û di mafan de wekhevîtî daye naskirin. Ser vê daxûyaniyê, Mela dîsa vedigere Kurdistanê. Lêbelê Qasim jî bêbext derdikeve; ew jî li ser soza xwe namîne, daxwaziyên PDKê paşrû dike. Li hember vê xiyanetê, şerê pêşmerge û yê fermandariya Iraqê bi hawakî dijwartir dest pê dike. Di meha Çiriya Paşin (Sermawêz) a sala 1963an de bi şoreşeke arteşî fermandariya Iraqê dikeve nav lepên Abdusselam Arif –ku ev zilam bi Nasircîtiya xwe dihat naskirin– Digel piştevaniya Rûsyayê ew jî êrîşên dijwar bi ser kurdan de dibe. Artêşa Iraqê rastê berxwedanek xurt û tund ya pêşmergan têt. Ji êrîşên diwar yên pêşmergan gelek ziyan dibîne. Abdusselam Arif, ji naçarmayinê, di sala 1964an de biryara agirbestiyê distîne. Di ber vê biryargirtina agirbestiyê de, serokê Rûsî Nîkîta Kruşçev jî Abdusselam dipesinîne. Lê di nav PDKê de yên vê biryarê naecibînin û rexneyên tûj lê dikin, ji partiyê vediqetin. Sedemê veqetanê herçiqas biryara agirbesityê jî xuya be, ya rastî êlperestî û îdeolojîk bû. Goya, li ser navê çepgiriyê redkirina desthilatiya êla Berzaniyan dimeşandin. Lêbelê, ev çepgîriya wan pir nekişand. Pêşiyê xwe sipartin fiahê Îranê, dûv re jî xwe avêtin hembêza Iraqê. Heta bi desthilatiya Iraqê re şolyekerî kirin. Digel leşkerên Iraqê re carnan êrîş didan ser pêşmergên PDKê Îranê. Lepên xwe dixistin xwîna birakên xwe.

Aştiya pêşmerge û fermandariya Iraqê pir nedomî. Dîsa destûrdarên Iraqê soz û bextên xwe avêtin ser çiyan. Dest avêtin çekên giran. Pêşmergan serî netewandin; bi şerekî rûmetkar gernasiya xwe carek din raber kirin. fier, heta sala 1970î berdewam kir. Di vê pêvajoyê de jî artêşa Iraqê gelek telefat û wendahî da. Çare nedîtin, di 11ê Adara sala 1970yî de Seddamê xwînrij bi PDKê re li ser maseya aştiyê rûnişt. Di vê çerçevê de otonomiya kurdan hat nasandin. Ev aşîtî, ji 13 mijaran pêk dihat. Di nav van sêzdeh mijaran de digel otonomiyê, çand û zimanê kurdî jî bi şêweyek fermî hatibû pejirandin. Ji hêla konseya îcrayê ve sînorên herêma otonom hate xêzkirin. Li bajarê Silêmaniyê Zanîngeha Kurdî ava bû. Ev rewş, hetanî Peymana Cezayirê (1974) berdewam kir. Piştî vê peymanê –ku ev peyman bi navçêtiya serokê Cezayirê Bumedya pêk hatibû– Îranê desteka xwe ya lojîstîkî ji ser kurdan vekişand. Kurd, dîsa xapiyan û ketin kemîna ereb û eceman. Dugela Iraq û Îranê li hemberî kurdan tevgerên xwe yek kirin û bi hev re êrîş dane ser kurdan. Li pêş vê êrîşa hovane, hêza pêşmergan têkçû. Seyda Berzanî  reviya Kurdistan Îranê. Ji vir jî, ji bo hêviyekê çû Amerîka. Ango, ji bo azadiya welatê xwe û rizgarikirina gelê xwe... Lê pir mixabin, hemû serlêdanê wî yên li cem berpirsiyarên Amerîkî pûç û vala derketin. Ji ber van perîşanbûn û belengaziyan merezdarî dibe. Herçiqas ji bo tenduristiya wî gelek bijîjk dixebitin jî, lêbelê bi tevlî evîna Kurdistanê ji mirinê nafilite.

Peymana Cezayirê çi ye (1974)

Têkoşîna netewê kurd ya Iraqê pirsgirêkek mezin bû. Di navbera PDK û rejîma BAAS de di sala 1970ê de peymanek hate sazkirin. Di vê peymanê de xoybûna (otonomî) kurdan hatibû pejirandin. Di vê hengamê de, Iraqê neftên xwe, bi awayê neteweyî îlan kir. Evê jî, dugela Iraq û Amerîkayê ji hev da xeyidandin. General Qasim ji desthilatdariya dewletê hate daxistin. Iraq, 1971î de nêzîkê Sovyeta Komelî ya Sosyalîst bû. Bi gor zagona xoybûnî, divê sînorên herêma otonomiyê û nifûsa herêmê were bicîhkirin. Heger hilbijartin pêk bihata, neftên Kerkûkê dê biketa destê PDKê. Rejîma Baas, evêya nepejirand. Ewê dixwest ku hilbijartina 1957an bingeh bête girtin. Lewra, li gor hilbijartina wê dîrokê, Kerkûk bajarê ereban dihat qebûlkirin. Sovyeta dagirker û mêtinger, nihêrî ku Kerkûk nakeve destê pêşmergan, destegîriya xwe bi paş ve kişand. Di 1972-1973an de di navbera Pêşmergan û dugela Iraqê de şerekî dijwar ê din jî derket. Çekdarên Berzanî hetanî navçeya Bexdayê çalakiyên xwe pêş ve birin. Rejîma Baas, ji ber sedemên bêçaremayîna li hember van çalakiyên xurt yên pêşmergan, dîsa li bazara aştiyê rûnişt, peymanek nuh li dar xist. Lê mixabin, kurd beşdarê vê peymanê nebûn. Seddam, li ser navê kurdan bi Dugela Îran û Amerîkî re rûnişt. Lewra, di vê demê de van herdu dugelan pişt didan Berzanî. Ev peyman, Peymana Cezayirê ye...

Ev peyman, ji şerê navbera Îran û Iraqê re jî dibe bingeh. Li gor vê peymanê bandûr û destûrdariya kendavê dikeve destê Îranê. Li hemberî vêya, ji Îranê dihate xwestin ku arîkariyê bi pêşmergan neke û deriyê tixûbên xwe li pêş wan bigre. Bi tevlî van, divê arîkariyê bi Iraqê jî bike. Li ser vê peymanbirînê, Îran û Iraq hêzên xwe yek dikin û bi hev re êrîş dibin ser kurdan. Seydayê Berzanî, digel hêzên xwe têk diçe û ji naçariyê penaber dibe. Piştî vê têkçûnê pêvajoya koçberî û penaberiyê dest pê dike, ji qehr û qotikên xiyanetê, Seyda, jiyan û temenê xwe yê suriştî tije dike û wefat dike.

Wê demê, ji ber ku biryarên di vê peymanê de têne girtin li gor berjewendiyên Îranê bûn, Amerîka jî kêfxweş bûbû. Lewra, berjewendiyên Îran û Amerîkayê bi ser hev ve diçûn. Jixwe hefsarê fiahê Îranê di destê Amerîkayê de bû. Piştî şoreşa Îranê ya 1979an Amerîka nihêrt ku berjewendiyên wê qut bûn, îcar bi tevlî Îranê, bû neyarê vê peymanê jî.

Piştî mirina Mela Mistefa, fermandariya PDKê ket destê kurê wî Mesûd. Dema Mesûd bû serokê partiyê, dijberên ku ji sala 1964an ve nakokî xistibûn navbera PDKê, heryekî partî û rêxistinek serbixwe ava kirin. Celal Talebanî YNK, Dr. Mehmûd Osman PASOK û Samî Ebdurrehman jî PDGK damezirand. Sed hezar mixabin ku, ji vê hengamê şûn de dîkên Kurdistanê bêhtir bûn. Her partî û rêxistin, neyarên kurdan yên herî mezin jibîr kirin, bi canê birayên xwe ketin, serê hevûdin nukilandin û di xwîna hev de gevizîn. Pişta gelê kurd tewandin, lê pişta dijminên kurdan herî zexm û xurt kirin. Herçiqas di sala 1992an de “Bereya Demokrat ya Netewî” saz kirin jî, lêbelê ev yekîtiya ji ber xatirê Tevkujiyê Heleçeyê bû. Dema ev tevkujî jibîr kirin, şerê navxweyî dîsa dest pê kir, bere û biratî hilweşandin.

Dema berjewendiyên Amerîkaya mêtînger li ser Îranê qediyan, di Peymana Cezayirê de wendahiyên Iraqê da ber çavê Iraqê. Bi rastî, tizê Iraqê kir û rabezand ser Îranê. Armanca Amerîkayê yek jî ev bû ku rejîma Îranê bide hilweşandin. Lewra, ev rejîm dijberî mêtingeriya Amerîkayî bû. Bi her awayî ev herdu dugelana xurt dikir, li hember neftên wan, bi hezaran ton bombe û çekên giran firote wan. Her çiqas bêhtirîn ev desteka xwe bi comerdî bexşê Iraqê jî dikir, lê dîsa jî bi nepenî û veşartî difrote Îranê jî. (Herwek di skandala Îrangatê de ev eşkere bû.)

Hemû dugelên mêtinger yên neyarên Îslamê û gelê rojhilata navîn, ji bo wêrankirina van dugelan û ji bo mijandina nefta wan, bi hezaran ton çekên wêranker, çekên navokî, xerdelî, siyanor û bombeyên gazê, bi taybetî difirotin Iraqê. Di 8 salan de, 3 milyon mirovên xwe dane kuştin; bi sed hezar milyon dolaran wendahî danîn der. Kevir li ser keviran nehiştin. Di encamê de ev dugelên dagirker bi mutahîd û avahîsazên xwe daketin navçeyên van welatên wêranbûyî û ji bo avakirina wêraneyên wan, dîsa bi pere û neftên wan mêtiyan û hîn jî dimêjin.

Di şerê Îran û Iraqê de, jî nîvê şer şûn de Îran kete nav axên Iraqê. Kurdan, di vî şerî de destegîrî dane Îranê, ango bûn şolyekerên Îranê. Ji vê pêvajoyê şûn de, pêşmergên kurd, di dîtina hemû ereban de bûn hevkarên dijminê Iraqiyan. Dostên dijminên xwe jî dijmin pejirandin... Ya rast ev bû ku, divê kurdan di vî şerê qirêj de, layendarî ji ti hêlê re nekin. Ev, jî ji bo pêşeroja kurdan gelek giring bû. Heger nehiştana leşkerên Îranê têkevin nav axên Kurdistanê û pişt nedana Îraniyan, helbet wê rewşa wan çêtir û baştir bibûya. Çi maddî dibe, çi jî manewî, zêdetir windakirina kurdan, di xwesipartina neyaran de ye. Mela Mustefa, di sala 1960an de pêşveçûnek gelek mezin bi destê xwe xistibû. Lê dema pişta xwe da fiahê Îranê bi wî bawer bû, qezencên xwe yek bi yek wenda kir.

Bi kurtî, tevlî nebûna siyaseta kurdan, serokên kurdan ji tarîxê jî tu car dersê nastînin. Bi vî awayî, hem xwe hem jî gelên xwe ji neyaran re herdem dikin leyîstok, an jî dikin qurban...

Belê divê mirov têkilî û xwespartinê ji hev cuda bigre. Pîşeya konevaniya şoreşgerî eviya ye:

1–Digel dostan, divê têkiliyên dostanî werin geşkirin.

2–Divê ewlewiya hevbend yên dudilî û erênatan werin qezenckirin.

3–Divê bêterefiya neterefan jî, di leh û hêla xwe de xira bikin.

4–Divê li rêka bêterefhiştina qorekî dijminan jî were lêgerîn.

5–Hem divê, bi dostan re danûsitandinên mirovane û bi dijminan re muameleyên aştîkarane werin pêkanîn.

Belê, di destpêka şer de, divê mirov dost û dijminên xwe jihev xweş cuda bike. Pêwîst e ku stratejî, herwek teqtîkê neyête derdestkirin. Ya rast, teqtîk parçeyek ji stratejiyê ye û divê ji startejiyê re xizmetê bike.

Belê, gelê kurd, hertim bûye qurbana sofîtî û safîtiya xwe. Pêwîst û giringiyek mezin e ku, gelê kurd bê siyaset û bê zanîna dîrokê tu car nalive. Lewra, diyar e ku gelê kurd, qezencên ku di meydana şer de bi dest xwe xistinin, di qada siyasetê de evanan bi tev de wenda kirine.

Di Dîroka Kurdan de Bajarê Bedlîsê

ŞAKIR EPÖZDEMİR             

 

Di dîroka me de, bajar, bajarvanî û hukumdariya Bedlîsê pir balkêş û giring e. Bajarê Bedlîsê bajarek kevnar û qedîm e. Mîrata Hurrî, Xahldî (Urarto) û Mîtaniyan e û bajarek ji wan bajaran e ku bi destê van dewlet û medeniyetan hatiye avakirin. Bedlîs deriyê navbera Kurdistana jorîn û jêrîn e. Mezopotamya jêrîn û welatê jorîn Bedlîs û Geliyê Bedlîsê girê dide û digihêjîne hev. Ne dûr e ku Xalidiyan vî bajarê stratejîk ava kiribin û bo parastina xwe kiribin bend û çeper.  Ji ber vê yekê; Kela Bedlîsê û avakirina bajarê Bedlîsê nemaye lêviya Îskenderê Zulqarneyn û Makedonan. Herkesek dizane ku piyê Îskenderê Mezin bi Bedlîsê neketiye û ew efsana ku ji bo Îskenderê Makedon tê gotin ji xwe ve hatiye çêkirin.[3][1] Ji ber ku Îskender qiralekî cîhangîr û bi nav û deng e; hemî tiştên giring ên ku eqlê kesî negihatiyê, bi wî ve têdanîn û zeliqandin. Dîrok, wek tavê ye ku bi heriyê nayê seyandin û nayê veşartin. Ku Hurrî, Xahldî û Med bab û bapîrên kurdan bin; bajar û kelat û medeniyetên li ser vê coxrafyayê jî yên wan in. Lê ku ev xelet be, û wekî ku gotina fermî ya komara demoqratîk em tune bin û “Qart–Qurt” bin, wê gavê kî çi bibêje bila bi qîma xwe bêje, wê li bejna “delalo” bê.

Bi saya serê fierefxan, vî bajarî bi hindikayî 1200 sal in ku em nas dikin. Dewlet li serê himet û bereketa Îslamiyetê ku vî bajarî ji binê hukmê Rom û Sasaniyan rizgar kirin. Ji wê demê û vir de em dikarin qala Bedlîsê, kurdan û bajarên kurdan bikin. Dîsa di saya mêrxasî, cengawerî û aqilmendiya 24 eşîrên Roşkan em ji qernê 9an û pê de dibînin ku qiraliyetek, hukûmetek, an jî fermandariyeke kurdan hatiye avakirin û vî bajarî payitextî û xwedîtî li vî welatî kiriye, heya sala 1850an.

fierefxanê gorbehişt dibêje:[4][2] “Ji îro wê de (1597) eva 760 sal in ku hukmê vî bajarî û dorberê wê bi serfirazî û serbixweyî di destê malbata min (ya ku digihêje Kîsra û Noşîrewanê Adil –fi. Epö.) de ye û ji vî 760 salî 110 sal ev bajar ketiye destê dagirkeran.”

Ku em ji sala 1597an berjêr herin û 760 sal jê bixin, em digihêjin 847ê Mîladî. Lê ev bajar û statû ne bi destê vê malbatê hatiye danîn. Ev hukumdarî bi destê federasyona 24 eşîrên Roşkan hatiye avakirin. Qralê wan bê dundar (wêris) miriye. Li hev nehatine ku yekî ji nav xwe bineqînin; biryar dane û çûne Xelatê, ji vê malbata Kisra du bira bijartine ku navên wan Diyaeddîn û Ezeddîn in û anîne yekî kirine Mîrê Bedlîsê û yê din jî bûye Mîrê Hezzo (Sasûn). Bi hindikayî hingî umrê qralekî di berya 847an de jî ev statûya Roşkan heye û ji malbata fierefxanan (Diyaeddînan) qedîmtir e.

fierefxan[5][3] qala 18 babên xwe kiriye ku ev 18 bab ji sala 1147an dest pê dike. Weha dibêje: “Hingî ku min kariye ez bikolim û ji pirtûkên dîrokan hîn bûme, 18 babên min 450 sal in ku li vî bajarî hukum kirine.”

Di kûraniya tarîxê de, em dibînin ku car caran yek eşîrek bi serê xwe hukûmeta xwe ava kiriye û esilmendek ji nava xwe bijartiye, ketiye binê fermandariya wî. Kurd bi taybetî piştî Îslamê li hemî herêman xwe bi xwe kirine xwedîstatû. Hem di orf û adetên Kurdan de, wek statûyên “eyalet” an “federasyon” hebûne û hem jî ew dewletên ku di salên 900an de bi fiedadiyan dest pê kir û Merwanî, Hesenweyhî û Loristan û heya Eyûbiyan; bûne xîm û havên bo van muessesan. Mesela piraniya mîrekan ji sulala Merwaniyan yan Eyûbiyan in. Evan prensan çend eşîr dane hevûdu, an bajarek kirine binê hukmê xwe, vî bajarî ji biyaniyan standine û xwedîtî li qewmê xwe kirine.

Lê di nava van statûyan de, em taybetiyeke balkêş li cem eşîrên Roşkan dibînin ku ev welatperweriya vê rêxistinê serê merivan disekinîne. 24 Eşîr di yek rojekê de biryar didin û dibin federasyon. Bajarê Bedlîsê û Hezo (Sasûn) digrê û qraliyetên kurd didamezrîne. Welatekî mezin û bi deşt û çiya bi hezar salan xwedî dike û tîne heya “Nîzama Cedîd” a Sultan Mehmûdê Duyem yê Osmanî. Statûya Bedlîsê û ev hukûmdariya Roşkiyan keleyek qaîm û mezbûtê pir giring e bo hemû statû û welatê kurdan. Dijmin, heya ku quweta xwe di vê eşîrê de nedîtiye; newêriye berê xwe bide statûyên din yên kurdan. [6][4]

EŞÎRA ROŞKAN

Li dora Xwêtê (Xwêt) li Tabê, Qewalisî û Bilbasî 24 eşîran berhev dikin û di yek rojekê de federasyona bi navê Rojkan dimezirînin. Ev federasyon ji van eşîran têne holê. Pênc Eşîrên bajarê Bedlîsê xwemal in (ehlê cî ne): Keysanî, Motkî, Baykî, Zeydanî û Zoqeysî. Wekî dî 10 eşîr bi Bilbasiyan ve û 9 eşîr jî bi Qewalisiyan ve girêdayî ne. Qewalisî û Bilbasî du malbatên pêşeng û esilmend in. Lewra ji fierefnamê weha tê zanîn ku ji pêşkêşên wan re jî “emîr” tê gotin.

Bira Bilbasiyan: Keleçêran, Balkan, Xirbelan, Xiyartan, Goran, Birêşan, Sekran, Garisan, Bêdoran û Balakurdan.

Bira Qewalisiyan: Zerdozan, Endaqiyan, Xaldan, Pirtavan, Girdikan, Suhrewerdiyan, Kaşaxiyan, Istûkan û Ezîzan.

5 eşîrên Bedlîsê 10 eşîrên Bilbasiyan û 9 eşîrên Qewalisiyan dikin 24 eşîr. fierefxan dibêje ku, van eşîran Hezo (Sasûn) ji Gurcyian û Bedlîsê jî ji Soqepysî an Girdikiyan standiye. Belê ya rast ev e ku ev bajar ji qewmên wê demê ku di ola mesîhiyan de bûne hatiye vegirtin. Her çend ev derên ha di binê hukmê mislimanên Ebasiyan de bin jî, lê mumkun e ku qewmên wek Gurciyan ku wê demê file bûn; hukûm li vê herêmê dikin û baca xwe didine Ebasiyan.

WELATÊ ROŞKAN

Li gora fierefnamê, Bedlîs paytexta vî welatî ye û Xelat, Mûş û Xinûs bi vê statûyê ve tim girêdayî ne. Em vê rastiyê di Fermannamayên Tîmûrleng (1396) de, di fermannama  Qere Yûsif (1418) û di fermannama fiaş Tahmasp (1532) de dibînin ku ev her çar bajar bi hev re têne jimartin. Tîmor Gurganê Tatar di ser van bajaran de Melazgirt, Evîng (Xoresana Erzirûm) û Pasînê jî daye kalikê fierefxanê 4an ku navê vî mîrî Hacî fierefê kurê Diyaeddîn e. Sînorê Roşkan, Westan, Hîzan, Zirkan, Sasûn (Hezzo), Çepaxçûr, Namrewan[7][5] Melazgir û Elcewaz e. Bi gotineke din: Xelat, Karêz, Kavar, Geliyê Kêsanê, Deşta Gozelder û Tatikê, nehya Simek û Geliyê fiêx Cima, ji Dûxanan û berjêr li milê rastê qeza Bayikanê dide ber xwe digihe Başûran û sînorê rojavayê dibe Hezzo. Motkan, Xûyt, Mûş, Wartû dixe nava xwe û Xinûs bi nav nîşan di binê hukmê xwe de nîşan dide. Deşta Mûşê û bi hemû dor û berê ve deştê vedigire, tê digihe Xelatê. Niha jî bingehê çanda vê herêmê kifşe ye. Bayikî, Mûşî, Xinûsî, Xelatî û Motkî bi Bedlîsiyên vê gavê ve zû dikelijin û dikevine kirasê hev. Yek ji van herêman dikare bê li bajarê Bedlîsê binecî bibe û bibe yek wey bajariyan. Lê yekê Elcewazî, Hîzanî, an fiêrwan û Sêrtî tu car bi Bedlîsiyan ve nakele.

MÊRXASÎ Û WELATPARÊZIYA ROfiKIYAN

fierefxan dibêje: “Li Bedlîsê xebereke pêşiyan heye ku dibêjin Hingî kevirên Kela Bedlîsê, xortên Roşkiyan serî di ber de dane. Yanê jimara canfidayên Roşkiyan ji jimara kevirên Kelê ne kêmtir e.”[8][6] Dîsa li gora fierefnamê  em dibînin ku şerê Selçûqiyan, yê Aqqoyûniyan, yê Sefewiyan kirine, welatê xwe bi xwîn û xwîdan û şer û lêdanê paş de vegirtine. Dîsa em dibînin ku şerê Dewleta Osmaniyan jî bi salan kirine û bi hindikayî 300 salan bi vê dewleta mezin re dabor kirine û statûya xwe xwedî kirine û parastine.

Çawan ku di kûraniya dîrokê de vî welatî bi hezaran mêrxas û cengawerên xwenas ji binya xwe deranîne, her wiha em di serê sedsala bistan de jî dibînin ku Xalid Begê Cibrî, Yûsif Beg, Nûh Beg, Kemal Fewzî Beg, Îhsan Nûrî Paşa, Qoçzade Elî Riza Beg, Xelîl Xeyaliyê Motkî, Ziya fierefxan, Heqî Uzar û bawermendên wek fiehîdê Tetwanê fiewket ji vê herêmê derketine û derdikevin. Do mêrxasên Roşkan zora artêşên Sefewî û Mîsipiyan dibirin, welatê xwe bi şer û kuştin û cengê xwedî dikirin. Îro jî ev welat bawer im ku bi aştî û bi riya aqil wê rojekê rizgar bibe û bigihêje mafê xwe yê netewî.

fiARISTANIYA BAJARÊ BEDLÎSÊ

fiaristanî medeniyet e. Çand û zanîn e. Xwendevanî, şarezayîtî, pisporîtî ye. Gotina “şarezatiyê” tenê bajarvaniyê vedike, datîne pêş çavên me. fiarezayîtî û bajarvanîtiya Bedlîsê ewçend bi pêş ve çûye ku di sala 1655an de Ewliya Çelebiyê Gerok weha aniye ziman:

“Bajarê Bedlîsê, bajarek qenctir û pêşveçûyîtirê hemî bajarên cîhanê yên vê demê ye. Xanê Bedlîsê (Mîrê Bedlîsê Evdel Xan-K.) zanatir û qenctirê hemî hemdemiyên vî zemanî ye û xelqê Bedlîsê ji hemû xelqên cîhanê yên vê demê pêşvetir in.”[9][7]

Ewliya Çelebî qala 70 mektebû çar medresan dike. Em di fierefnamê de navên van medresan dixwînin: fiemsiye, fiifaiye, Îhsaniye, fierefiye, Îxlasiye, Hatîbiye, Hacîbegiye, Idrîsiye, fiekeriye, fiukriye û Hebîbiye. Ev dikin 11 medrese ku fiemsiye tenê di sewiya unîwesîteyekê de ye.

Ilim û ilimdariya Bedlîsê li kêm bajaran heye. Ew jî dewlet li serê van mekteb û medresan e. fierefxan dibêje, tenê min di sala 1591ê de li dora Kulliya fiemsiyeyê 5 medrese damezrandiye û her medresek di binê berpirsyariya Mewlanayekî de ye. Wek Mewlana Xidir Bîbî, fiêx fiemseddîn Mewlana Muhemmed fiêrnasî, Mewlana Muhemmed Zirkî û Mewlana Ebdurrehman (Melê Reşik)[10][8]

fierefxan ji xeyrî van ilimdaran navê gelek zana û pisporên Roşkan tîne ziman. Wek: Mewlana Mûsa, fiêxulîslam Mewlana Ebdulxellaq, fiêx Ebdullah Bedeşhanî, Mewlana Ebdurrehîm Bedlîsî, Mewlana Mihemed Berkalî, Mewlana Husameddîn, Mewlana Îdrîs û kurê wî Mewlana Ebulfadil, fiêx Ebû Tahirê kurdî û fiair fiikrî.

Bi tenê ilimdariya fierefxan, siyasetzanîna bab û kalên wî û meşandina vê statûyê bi hezar salan dide kifşkirin ka xwendevanî û zanîn li welatê Roşkan û li bajarê Bedlîsê çi qeder pêş ve ye. Hemî mîrek û hukumdarên kurdan singê xwe dane singa Tîmor Gurganê Teter, lê mîrê Bedlîsê bi rêya aqil çû deşta Mûşê û bê şer welatê xwe parast û di ser de fermannameya vî sultanê cîhangîr stand û Melazgir, Evîng û Hesenqelê jî bi ser welatê xwe ve zêde kir. Emîr fiemseddîn keça sultan Ûsifê Qereqoyinî mehr kir û van ciyên ku Tîmor dabûn wî, kir cehêzê keça siltan û xwe ji bela Qereqoyûniyan xilas kir. Bi rêya dîplomasiyê van mîrekan bi hemî sultan û împeretoran re derbaz kirin heya dawiyê. Ew jî ji zanîn û xwendin û şaristaniyê tê.

Ev bajarvaniya Bedlîsê wisa pêş de çûye ku kîtabxana Evdelxanê neviyê fierefxan li dunyayê nav daye. Ewliya Çelebî dibêje: “Gava ku sandoqên ku du kesan bi zor ji erdê radikirin kitêb anîne mezadê û devê van sandoqan vekirin, kurê Ebdelxan ku paşa wî danîbû ciyê babê wî; çavên vî prensî şîlo bûn, Melîk Ehmed pirsî, ka bo çi çavên te tijîbûnş Diyaeddîn dibêje: Li gor Ewliya ev kitêb hemî di dereca fiahname, Gulîstan û fierefnamê de ne.”[11][9]

Em hemî tiştî deynin wêderê, tenê dîplomasî û dolaba siyasetê ya ku Îdrîs gerand, şaristaniyê ne tenê li Bedlîsê, her wisa li Diyarbekirê jî datîne pêş çavên me. Ew şuxlê ku Mewlana Îdrîs kir, ne şolê feqîr fiqaran, cahil û cuharan, rût û bêçareyan e. Li gor wê dem û hêmanê siysetbilindiyek cîhanşimûl û bêemsal e.

Kurd, ne tenê Bedlîsê, divê hemî bajarên xwe û dîroka van bajaran nas bikin. Bajarvanî nebe em nikarin heyiya xwe ragirin û li ser piyan bimînin. Gava ku me dîroka xwe xwend û xwe di neynika dîrokê de dît, wê demê emê xwe nas bikin. Ku me xe nas kir, emê bikarin xwe ji bin nîrê zilmê xilas bikin.

Bedlîs di meqaleyekê de bi cî nabe. Divê bi hezaran meqale û pirtûk li ser paytexta Roşkan bêtin nivîsandin. Çand û orf û adetên wê, avayî û mîmariya wê, huner û bazirganiya vî bajarî û hemî delavên komelî divê bên kolandin, zelalkirin û kurd bizanin ka ji kengê ve xwelî li serê wan bûye.

Das û werîs

Gelyê Bedlîs

Ez welatê xwe nafroşim

Bi mal û milk

Bi hezar kîs

–Wê bidome–

 

Nêrînek li ser kurdî: Doh û îroya wî

Prof. Dr. EMÎN ALÎ SAÎD

Ji erebî: Abdurrahman Adak

 

(Prof.Dr. Emîn Alî Saîd ji Kurdistana Iraqê ye û li Urdunê di zankoya “Alê beytê” de mamoste ye. Di vê zankoyê de her telebe du zimana dihilbijêre û dixwîne; yekî Ewrûpayî û yekî ku ji xelkên misliman pê xeber didin. Di beşa diduyan de tirkî, farisî, belûcî, malayî û hwd. hene; lê yek ziman nîn e. Ew jî kurdî ye. Îcar mamostayê me konferansek derheqê kurdî de da û xwest ku kurdî jî ji vir û pê de bi dersîtî were hilbijartin. Min jî metnê konferansê ji erebî wergerand bi bal kurdî û min xwest ku em dev de li Dr. Emîn guhdarî bikin.

Ji bil sernameyên navîn min ji cem xwe tiştek li metna eslî zêde nekiriye. -Digel ku îhtîyac jî hebû- Lewra min nexwest gellek cih bigre.

Gava were xwendin, divê di bîra mirov bê ku ev konferans di nav ereban de û di zankoyeke navnetewî de hatiye dayin. A. K.)

Her wekî hemî zimanên alemê, dîrokek, merheleyên pêşveçûnê û qoyendeyên zimanê kurdî jî hene. Kurdî; wek farisî, belûcî, efxanî, hewd. zimanek ji zimanên Îranî ye, û sê merhele derbas kiriye:

Bastan (Qedîm) navîn û nûjen.

Ev ziman û qoyendeyên wê di hinek merheleyên dîrokî de, çi siyasî, çi îqtîsadî û çi îctîmaî gellek rewşên dijwar dîtine ku ev rewşên ha bûne sebeb ji bo paşvemayina vî zimanî.

Li digel vê, ji bo zimanê kurdî bikaribe beramberiya zimanên din bike, jê re gellek faktorên ku bûne sebebê zîndemayin, vekirina rê û derbaskirina astengan jî peyda bûne. Di serê van faktoran de tebîetê milletê kurd tê. Ku ev tebîat di muhafeza li ser nefs û çanda xwe û di girêdaneke kûr bi erdê “Kurdistan” ve dide nîşan. Em dinêrin zimanê kurdî ti cara ew arîkarî û palpiştiya ku tirkî û farisî ji aliyê umera, selatîn û hukkaman ve didîtin, nedîtiye.

Kurdî, wek zimanên din yên di herêm de, rê ji xwe re vekir ku bibe zimanê edeb û ulûm û îdarê. Ji bil vê gellek şair, edîb, rewşenbîr, alimên din û nivîskarên mahir yên ku digel kurdî bi erebî, farisî û tirkî jî dinivîsîn derxiste holê.

Ji bo ku bibe mînak emê behsa zanyarê Yezdan, şairê Mubdî’ û mutewazî “Baba Tahirê Hemedanî” yê ku bi “Uryan” tê leqebdan bikin. Baba Tahir ew kes e ku rubaiyatê xwe yê bi navê Dubeytîhayê Baba Tahir meşhûr bûne, di lehçeya “Lorî” de -beşek ji kurmanciya Başûr- aniye zimên. (935-1010 m.)

Lehçeyên Kurdî

Heçî zimanê kurdî ye, jê re du lehçeyên serekîn hene.

1. Kurmanciya Bakur: Gellek lehçeyên vê yên mehellî hene. Wek badînanî, Bayezîdî, Botanî, Aşîtî, Cezerî, Hekarî û hwd. Li Zaba Jor, Başûr û Rojavayê Başûr, li Tirkî û Rojhilata Başûr û li Îranê, belav bûye.

2. Kurmanciya Başûr: Gellek lehçeyên vê jî hene. Wek Soranî, Mukriyanî, Senendejî, Silêmanî-Babanî, Goranî, Lorî û Kelhorî. Cihê belavbûna vê jî bakurê Zaba Jorî heta Mendelî- Rojhilata Îran, Loristan û Îran e.

Kurdî û Tîpên Erebî

Kurdan, piştî ku dînê îslamê qebûl kirin, di nivîsandina zimanê kurdî de, elîfbêya erebî girtin. Ev jî bi wasita Farisan çêbû. Çawa ku tê zanîn, farisan hinek herfên nû li elîfbêya erebî zêde kiribûn. (weka p, ç,  j, v,) Kurdan jî ev elîbêya han, bi danîna hinek îşaretan li ser hinek herfên ku dengê wan yê di kurdî de, ne wek dengê wa yê di erebî de bû, pêş de birin. Wek danîa (v) a biçûk li ser “lam” a mufexxem, “waw”a mechûle û “ya”ê.

Di Qerna Panzdehemîn de Rewşa Kurdî

Kurdan, çi nesir, çi şiîr bi vê elîfbêyê dest bi nivîsandina zimanê xwe kirin û gellek edîbên mezin ji nav wan derketin: Feqiyê teyran, xwediyê çîroka Mem û Zîn fiêx Sen’an” (di lehçeya Bakur de) yek ji van edîba ye. Em dibînin ku heya Feqiyê Teyran ji Mantiq et-Tayr a Ferîduddînê Attar hebû. Lewra ev çîroka wî di nav mesnewiya Mantiqut Tayr da mewcûd e. Lê ev heye ku Feqî, di çîroka xwe de hinek cih qulubandiye. Hejmara mirîda li cem Attar 400; lê li cem Feqî 500 e. Attar bi şiklê mesnewî çîrok nezm kiriye; lê Feqî bi şiklê rubaiyat û sulasiyatan.

Dîsa di vê qerna panzedehemîn de nasyarê Xwedê, alimê dîn û şairê reqîq fiêx Ahmedê Cezerî derdikeve meydanê. fiairê Cezerî, di leçeya bakur de ustazê xezela kurdî tê hesibandin. Tu xezel û qesîdeyên wî nîn in ku îşaret bi bal ayetek yan jî qiseyek Qur’anê ve nakin. fiêx, hakimê herdu zimanê erebî û farisî bû. Mulemmiat û tedmînatê wî jî di hersê zimanan (kurdî, erebî, farisî) de hene. Ew bi xwe di bin te’sîra Sa’dî û Hafizî de ye, lê ti caran ji wan kêmtir nabîne. Lewra di xezeleke xwe de weha dibêje:

“Ger lu’luê mensûr ji nezmê tu dixwazî

Wer şiîrê Melê bibîn, te bi fiîraz çi hacetş”

Melayê Cezerî, xezela xwe ya yekemîn, kiriye bin dimnê xezela Hafizê fiîrazî ku di destpêka dîwana wî ya farisî de ye. Hafiz di serê dîwana xwe de weha gotiye:

“Ela, ya eyyuhessaqî edîr ke’sen we nawilha

Ki işq asan numûd ewwel, welî uftadî muşkilha”

Gotina Mela jî weha ye:

“Newaya mutrib û çengê, fîxan avête xerçengê

Were saqî heta kengê neşûyin dil ji vê zengê

Heyata dil meya baqî, binoşin da bi muştaqî

Ela, ya eyyuhessaqî edîr ke’sen we nawilha”

Mela, xezela Hafiz bi xweşkayiyeke wisa kiriye bin vê xezela xwe de, gava ku tu xezela Mela dixwîne, ne mumkin e tu karibe tercîha beytekê ji beytên Hafiz, li ser beytekê ji beytên Mela bike.

Di Qerna Hivdehemîn de Rewşa Kurdî

em hatin şairekî din. fiairê mezin Ahmedê Xanî, xwediyê destana Mem û Zîn ku çîrokeke lirik tê hesibandin. fiair, di vê çîroka xwe de, evîna ku keçek û kurek pê ketine, tîne zimên. Ev çîrok, tejiyê ji felsefeyeke kûr; felsefa jiyanê û felsefa evîna paqij. Xanî, di destanê de, jîna kurdan nemaze ya civatî û meclisên mîrên wan tîne ber çavan. Tê de zanyariyên gellek giring  ji bo hemû aliyên jiyana kurdan ya wî demî hene. Divê were gotin ku Xanî ketiye bin te’sîra şairê mezin Nîzamî el-Cencewî de. -Xwediyê her pênc nezma: Leyla û Mecnûn, Xusrew û fiêrîn, Heft Pêgker, Îskendername û Maxzenul -esrar Ev jî tişketî normal bû. Lewra, şairên kurd, bi sebeb rewşên xwe yên siyasî coxrafî û nisbeta dînî ve, çawa me got,di ziman û edebiyata xelkên mislimanên din yên di herêmê de jî serketî bûn. Nemaze erebî, zimanê Qur’ana Pîroz bû. Li vira tê bîra mirov ku, Nîzamî ji aliyê dê de, xwe nisbet bi bal kurdan ve dikir. Lewma ew di mesnewiyeke xwe de weha dibêje:

“Ger maderê mine-î reîse kord

Mader-sifetane pîşîmen hemî mord”

Di Qerna Nozdehan de Rewşa Kurdî

Evaye bi dehan edîb û şair hene ku bi zimanê kurdî, di helçeya bakur de nezm çêkirine. Heçî lehçeya Başûr e,em şairê mezin Nalî, Xidir kurê Ehmed fiahweysî -Ji fiehrezor, di herêma Silêmanî de- dibînin. (1797-1855 m.)

Ew yekemîn şexs e ku şiîr ji leçeya goranî* wergerandiye bi bal lehçeya Babanî Silêmanî. Ew şairê îmareta “Babaniyan” bû. Nalî alimekî dî û şairekî ronak bû. Di lehçeya Başûr de ustazê xezelê tê hesêbê. Bi sebeb firehbûna zanyariya wî di zimanê erebî, farisî û tirkî de, em dibînin ku hinek şiîrên xwe bi van zimanan rêz kiriye. Ev xezela delal, numûneyeke ku tewana Nalî, di bikaranîna ş’rê di erebî û kurdî de, didê nîşan:

“Ya bedru uluwwen we diyaen we kemala

Fe’l xusnu ma’al esîlî îla fer'ike mala

Ta su binalê zulfet, li nihalî qeddet ala

Min dudî hinekasem, geh bibe alemê bala

Ma ade lekel banû we lellînetu lîna

Îz edde lekel barîu husnen we cemala”

Di rubaiyeteke xwe ya farisî de jî weha dibêje:

“Sûyê murest mera cezm, ez în lucce-ê xem

Takî der nîl keşem came, zi bî dad û sîtey

Mîrewed Nalî ez înca, cu herîs ez dunya

Ba lebê xuşk kefê xalî çu çeşmê pur ney”

Ji tirkî jî ez dixwazim vê beytê neqil bikim:

“Nefîs, saat gîbî îşlerse ger, yad île taattîr

Bîr anin kurmasi bîr quluna îhya-yi saattir.”

Nalî ji bo pêkanîna ferda hecê derdikevê seferê û di ê de qesîdeyeke çak di medhê nebî de dibêje: “Destpêka qesîdê jî ev bû:

“Eyê sakinê riyadê Medîne-ê munewwere

Lutfe bike six(f)ermo, Medîne-ê minew were”

Di vegerê de, ji ber nesîheta hevalê xwe yê şair Salim, ma li fiamê û nevegeriya Silêmaniyê. Li fiamê jî nesekinî û ji wêderê jî çû Stenbol. Rojên xwe yên dawî di payîtexta Osmanîyan de qedand. Heyf û mixabin, ti berhemên wî yên ku li Stenbol aniye meydanê, di destê me de nîn in. Bê şek û şubhe pêwîst e ku di nav berhemên wî yên ku li Stenbol nivîsiye şiîrên tirkî jî hebin. Nalî li xurbetê çû rehma

Xwedê, û li Stenbolê di mizgefta Eyyûb de hat veşartin (1855-56 m.)

Pişt re, em şairekî din dibînin ku ew bi xwe di qerna nozdehemîn de ye, lê fikrên wî ji zemanê wî pêşdetir in. Di şiîrê wî de rihê neteweyetî, terka adetên kevn û rizî, berketina bi zanayî û fehmê tijî ne. Herweha hinek şiîr nezm kiriiye ku di wan de dev diavêje însanên ku dîn, ji bo fêda xwe ya dunyewî dikin alet, lê di eslê xwe de ti elaqa wan bi dîn re nîn e. Ev şairê ha, Hac Qadirê Koyî (Koysencer) ye.

Di lehçeya Goranî de em Mele Abdurrehîmê Tewqazî, yê ku bi navê Mewlewî tê naskirin dibînin. Alimekî din, zilamekî sofî neqşebendî-meşreb bû M. Abdurrehînm ket bin tesîra şairê meşhûr Celaleddînê Romî-Belxî yê ku bi “Melayê Rom” tê naskirin- Xwediyê Mesnewiya 26 hezar beyt û dîwana şems ya 46 hezar beyt- Mewlewiyê kurd ewqas ma di bin te’sîra Celaleddînê Romî de, heta ku mexlesa xwe “Me’dûm” quluband, kir “Mewlewî”. Herweha teqlîda mewlana di Mesnewiyê de jî kir û Eqîdetul Merdiyye te’lîf kir. Ev pirtûk di sala 1930 de ji aliyê Muhyeddîn Kaymuşkanî, li Misrê, di çapxana Darusseadet de hat çapkirin.

Di herêma Kerkûk de (Taliban) di qerna nozdehemîn de, fiêx Riza Talibanî derdikeve holê. fiêx di şiîra kurdî de, sazgerê dibistana heceyê tê hesibandin. Ew jî, wek şairên din yên kurd, digel zimanê xwe yê eslî, şiîr di zimanên din; tirkî, erebî, û farisî de jî dinivîsî. fiêx ji wan şairên “çarziman” bû û di dîwana wî de, di herçar zimanan de şiîrên wî hebûn. fiiîrên wî yên di hersê zimanên biyanî de jî, ne kêmî şiîrên wî yên kurdî bûn.

Di Dîrasetê de Tewana Kurdî

Zimanê kurdî, bi sivikayî, rêyeke dijwar û bi zehmet derbas kiriye û îro geriyaye, bûye zimanekî hêja ji bo ku qedrê wê were girtin û ehemmiyet pê werê dayin. -Çawa ku tirkî û farisî di îroya me de bi vî awayî ye.- Lewra tewana vî zimanî heye ku pê werê nivîsandin û tedrîsa hemû branşan pê werê kirin. Eva ye telîf û tercemeyên gellek pirtûkan ji zimanên biyanî -nexasim jî erebî, farisî û tirkî-, û dîsa telîfa gellek pirtûkên ilmî -di matematîk, fîzîk, kîmya, zîraat û hwd. de- temam bûye. Herweha çêkirina ferhengan, nivîsandina pirtûkên derheqê ziman û amadekirina ansîklopediyan hertim pêşve diçe. Em dibînin ev ziman li Rûsya, Fransa, Almanya- Îngîltere di zankoyan de, dibin Beşa fiarkiyat de û li Iraq, di zankoya Baxdad, Salahaddîn û Silêmaniyê de tê xwendin û tedrîs pê tê kiirin. Ya herî giring jî ev e ku bi zimanê kurdî gellek pirtûkên dînî hatine amadekirin. Em gellek tefsîr û tercemeyên Qur’ana Pîroz, bi vî zimanî dibînin.

Îbn Salah û Yên Din

Ji bil evana, di nav kurdan de gellek alimên mezin yên dîn rabûne û bêhejmar pirtûk û şerh nivîsandine. Îbn Salah jî, yek ji van aliman e. Ev alimê hêja, di 577ê de hatiye dunyayê û 643ê de li fierxan, gundekî nêzî fiehrezor wefat kiriye. (1182-1246m.) Ji ber ku navê bavê wî Salahaddîn bû, bi nisbet wî bi “Îbn-u Salah”  hat naskirin. Îbn Salah, di malbateke xwedîilm û rîaset de mezin bû. Bavê wî jî alimekî mezin bû, nemaze di ekola şafiî de gellek xurt bû. Pêşî, bav rê nîşanî kurê xwe da; fiqh jê re got, û ji bo ku ilm ji mamosteyên xwe bihîstine şiyande Mûsulê. Pişt re jî, Îbn Salah ji Mûsulê çû Xoresan û ji wir jî çû fiamê. Ji mamosteyên xwe ders girt, heta ku di ilm de, nemaze di branşa hedîsê de kûr bû. Berhemên vî alimî pir girîîng in. Hinek ji wan: Tabeqat’u-el Fuqahaî’ş-fiafiiyye, el-Emalî, Fewaîdu’r-Rihle, fierh’u Sahîhî’l-Buxarî, el-Mu’telef we’l-Muxtelef fî Esmaî’r-Rîcal û Ulûlu’l-Hadîs.

Alimên pey wî gellek wesfê wî dane. Îbn Xelkan dibêje:

“Di esra xwe de zanayekî tefsîr, hedîs, fiqih, Esmaur' -Rîcal û şaxên hedîsê bû.” Zehebî dibêje: “Xwedî heybet û rindî bû. Li ser xwe bû, li nik sultan û emîra jî waqûr bû.”

Li cem Îbn Salah, em dikarin Allame Elbeytûşî, Îbnultac, û fiêx Me’rûf en-Nûd -xwediyê zêdetir ji 50 pirtûkan- jî înin ziman. Ji nav kurdan piştî Îslam qebûl kirin yên ku xizmet ji zimanê erebî re jî kirin derketin. Wek Îbn Xelkan, Îbnu’l-Esîrê Cezerî, Zehawî, Rassafî û hwd. Em dinêrin hinek malbat û şêx hene ku arîkariya wan gihaye ereba û erebî wek malbata Ferecullah, Aîşe Tîmur, Sabrî, Mş Kaynmuşkanî, (ji Misir) xwediyê pirtûka Min Amman îla Amadiye Alî Seyda Gewranî (ji Urdun)  û M. Alî Awnî (wergerê xisûsî di seraya Misrê de).

Di Berhemên Kurdî de Temaya Dîn

Kurdan, nemaze alimên dîn, di nivîsarên xwe de hetta di berhemên xwe yên şiîrî de îhtîmam dane aliyê dînî. Ji ber vêqasê em di şiîra kurdî, nexasim di ya klasîkî de, munacatê Xwedê, medhê Resûl, Xelîfeyên Raşid, Ehlê Beyt û sahabiyan bi piranî dibînin. Di çanda xelkê de jî -hem bi nesr û hem bi şiîr- çîrokên derheqê betlên mislimanan de hene. Herweha hinek çîrokên eşq (evîn)  û eqîdeyê hatine wergerandin bi bal kurdî ve. Wek Qisseya Îmamê Hemze, Yuzuf û Zuleyxa, Qisseya Anter û Fetha Xeyber.

Di folklor û çapemeniyê de kurdî

Di folklora kurdî de, digel hîkmet û emsalên ku hinek ji wan piştî Cenga Cîhanê a Yekem hatin çapkirin û hê jî tên çapkirin, çîrok û hîkayeyên ku bi dev tên gotin tejî ne. Ji bil van, di bin destê me de, derheqê heywan, botanîk, sîrişt, hewa, tibma kevn û felek de bêje û istilahên ilmî hene. Ku hinek ji van istilahan bi awayê ferhengên biçûk hatine çapkirin.

Bi çavavêtina biblîoxrafya telîfên kurdî,  em topek pirtûkên ilmî, edebî, dîrokî, kovar û rojnameyên ku bi vî zimanê çapemenî û rojnamekarî jî. Ji xwe eva hinek kovar bi kurdî derketine ku yekemîn kovara kurdî, di dawiya qerna nozdehemîn de, Mîdhed Bedirxan li Stembol weşandiye. Pişt re jî li Misir, Sûrî, Iraq, Îran, Azerbeycan û Ermenîstan rojname, kovar û weşanên din ev taqîb kirine. Ji bil yên ku li welatên Ewrûpaî derketine û hêjî dertên. Di vê gotina xwe de min xwest ku ez ziman û wêjeya kurdî, rola wê di nav zimanên xelkên misliman û tewana wê ji bo telîf û wergerandina berhemên edebî û ilmî, bi we bidim nîşan.

Kurd û Ereb

Di dawî de ez dibêjim, netewê herî nêzîk bi bal ereban ve û zimanê herî nêzîk bi bal erebî ve, netewê kurd û zimanê wan ê kurdî ye. Kurdan welatê ereb û mislimanan di wextê Xaçiyan de parastine. Lewra piraniya eskerê Salaheddînê Kurd ji kurdan bû. Herweha kurdan -çi maddî, çi manewî- arîkarî dane şoreşa Cezayir û Filistîn. Arîkariya wan ya maddî ji bo Filistîn xwîn danin wî alî, xortên kurd ketin nav eskerên azadiyê bixwe. Kurdan ji gava Salahaddîn heta fiêx Mehmûdê nevî, yê ku li Iraq arîkarî da şoreşa bîstan, parastina ereban kirine.

Di dawî de ji bo Xweguhdariya we, ez spas dikim.

Heri Jor

---